(राजपत्र अनंकित प्रथम श्रेणी, नायब सुब्बा वा सो सरह, द्वितीय पत्र, परीक्षा मिति: २०७९/०३/२५ )
राजनैतिक विचार तथा आस्थाबाट मुक्त साझा चासो र सामूहिक गतिविधिले जोडिएको सार्वजनिक सरोकारका मुद्दाहरू सम्बोधन गर्ने तथा सत्य, न्याय तथा जनहितको हिमायती, नागरिकहरूको अधिकारलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्धेश्य लिई एकसाथ काम गर्ने संस्थाहरू, समूहहरू र व्यक्तिहरू नै नागरिक समाज हुन्।
नागरिक समाज लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो।
लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा नागरिक समाजको महत्व यसप्रकार रहेको छ:
1. जवाफदेहिता र पारदर्शिता प्रवर्द्धन गर्दछ।
नागरिक समाजले (Civil society organizations, CSOs) सरकारी कार्यहरूको निगरानी गर्ने, अनुगमन गर्ने र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने काम गर्दछ। साथै भ्रष्टाचारको पर्दाफाश गर्नु, पारदर्शिताको वकालत गर्नु, र लोकतान्त्रिक सिद्धान्तहरूको पालनाको माग गर्नु नागरिक समाजको मुख्य जिम्मेवारी हो।
2. नागरिक सहभागितालाई प्रोत्साहित गर्दछ।
नागरिक समाजले सरकार र जनताबीचको खाडललाई कम गर्छ । यसले नागरिकहरूलाई आफ्ना सरोकारहरू सुनाउन, निर्णय प्रक्रियामा भाग लिन र उनीहरूको जीवनलाई असर गर्ने नीतिहरूलाई अनुमोदन अथवा परिवर्तन गर्ने गरि सबलिकृत बनाउँदछ।
3. मानव अधिकार (Human Rights) र सामाजिक न्याय (Social Justice) का पक्षमा वकालत गर्दछ।
नागरिक समाजले मानव अधिकारको रक्षा गर्दछ र सीमान्तकृत र कमजोर समूहहरूको पक्षमा उभिएर सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन गर्दछ। यसले प्रत्येक व्यक्तिको अधिकारको सम्मान, संरक्षण र पूर्णताको सुनिश्चितता गर्दछ।
4. लोकतान्त्रिक शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्दछ।
नागरिक चेतनालाई बढावा दिएर, नागरिक समाजले नागरिकहरूलाई उनीहरूको अधिकार, जिम्मेवारी र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको कामका बारेमा शिक्षित गर्दछ। यसले सचेत र सक्रिय नागरिक निर्माण गरेर लोकतन्त्रको जग बलियो बनाउँछ।
5. मध्यस्थकर्ता (Mediator) को रूपमा कार्य गर्दछ।
द्वन्द्व वा संकटको बेला नागरिक समाजले प्रायः सरकार र नागरिकबीच मध्यस्थता गर्छ। यसले संवादलाई सहज बनाउँछ, समझदारीलाई बढावा दिन्छ, र शान्तिपूर्ण माध्यमबाट विवादहरू समाधान गर्न मद्दत गर्दछ।
6. सामाजिक एकता (Social Cohesion) निर्माण गर्दछ।
नागरिक समाजले विविध समुदायहरूबीच सहिष्णुता, समावेशीता र समझदारी बढाएर एकतालाई बढावा दिन्छ। यसले लोकतन्त्र फस्टाउनको लागि आवश्यक एक समानुपातिक वातावरण सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ।
7. शक्तिको दुरुपयोग (Abuse of Power) जाँच गर्दछ।
सक्रियता, वकालत, र सार्वजनिक संलग्नता (activism, advocacy, and public engagement) मार्फत, नागरिक समाजले सरकार वा सम्भ्रान्तहरूद्वारा (governments or elites) शक्तिको सम्भावित दुरुपयोगलाई रोक्छ। यसले कुनै पनि संस्थाले प्रजातान्त्रिक मापदण्डहरू कायम राखेको र आफ्नो सीमा नाघेको छ/छैन भनी सुनिश्चित गर्छ।
8. नीति सुधार (Policy Reform) वकालत गर्छ।
नागरिक समाजले अनुसन्धान, चेतना जगाउने र नीति निर्माताहरूसँग संलग्न भएर (research, raising awareness, and engaging with policymakers) नीति परिवर्तनका लागि वकालत गर्छ। यसले सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्न कानूनलाई प्रभाव पार्छ।
9. विकास र कल्याण प्रवर्द्धन गर्दछ।
नागरिक समाज संगठनहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, र विपद् राहत जस्ता आवश्यक सेवाहरू प्रदान गर्न तल्लो तहमा काम गर्छन्। तिनीहरूको प्रयासले सरकारी पहलहरूलाई पूरक बनाउँछ र समग्र सामाजिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ।
यसर्थ लोकतान्त्रिक प्रणालीमा नागरिक समाजले शासनलाई दिगो र सुदृढ गर्ने महत्वपूर्ण स्तम्भको रूपमा काम गर्छ। जवाफदेहिता प्रवर्द्धन गर्दै, नागरिकको सहभागिता सुनिश्चित गर्दै र न्यायको पक्षमा वकालत गरेर, नागरिक समाजले लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई गतिशील बनाउँदै समावेशी र जनताका आवश्यकताहरूप्रति उत्तरदायित्वको सुनिश्चितता गर्दछ।
