वित्तीय नीति र मौद्रिक नीति अर्थतन्त्रको व्यवस्थापन र स्थिरताका लागि सरकार र केन्द्रीय बैंकले व्यापक रूपमा प्रयोग गर्ने दुई प्रमुख औजारहरु हुन्।
वित्तीय नीति
वित्तीय नीतिमा सरकारले आफ्नो खर्च र कर सम्बन्धी निर्णयहरू गर्दछ।
सरकारले पूर्वाधार, सामाजिक कार्यक्रमहरू, र सार्वजनिक सेवाहरूमा सरकारी खर्चको स्तर समायोजन गरेर, कर दरहरू र नीतिहरू परिवर्तन गरेर आर्थिक गतिविधिलाई प्रभाव पार्न वित्तीय नीति उपयोग गर्दछ।
उदाहरणका लागि, आर्थिक मन्दीको अवधिमा सरकारले आर्थिक वृद्धि र रोजगारीलाई उत्प्रेरित गर्न खर्च बढाउन वा कर घटाउन सक्छ। अर्कोतर्फ, मुद्रास्फीति वा आर्थिक तापको समयमा, सरकारले अर्थव्यवस्थालाई सुदृढ पार्न र मुद्रास्फीतिको दबाबलाई रोक्न खर्च घटाउन वा कर बढाउन सक्छ।
मौद्रिक नीति
मौद्रिक नीति राष्ट्रको केन्द्रीय बैंक (जस्तै नेपालमा राष्ट्र बैंक) द्वारा नियन्त्रित हुन्छ।
मौद्रिक नीति आर्थिक उद्देश्य प्राप्त गर्न मुद्रा आपूर्ति र ब्याज दर व्यवस्थापन गर्न केन्द्रित रहन्छ। अर्थतन्त्रमा उधारो, लगानी र खर्चलाई प्रभाव पार्न केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याज दरहरू समायोजन गर्छन्। ब्याज दर घटाउँदा उधारो र खर्चलाई प्रोत्साहन मिल्छ, जसले आर्थिक गतिविधिलाई संतुलित गर्छ। यसको विपरित, ब्याज दर बढाउँदा उधारो र खर्च घटाएर मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
तसर्थ वित्तीय नीति भनेको अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सरकारले कसरी आफ्नो खर्च र कर शक्तिहरू प्रयोग गर्छ भन्ने कुरा हो, जबकि मौद्रिक नीतिमा कसरी केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर र मुद्रा आपूर्तिलाई अप्रत्यक्ष रूपमा आर्थिक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न व्यवस्थापन गर्छ भन्ने भन्ने कुरा समाविष्ट हुन्छ । दुवै नीतिहरूले विभिन्न संयन्त्र र उपकरणहरू मार्फत स्थिर आर्थिक वृद्धिलाई प्रवर्द्धन गर्ने, मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्ने र बेरोजगारीलाई सम्बोधन गर्ने लक्ष्य राखेका हुन्छन।
वित्तीय नीति र मौद्रिक नीतिबीच भिन्नताहरु निम्नानुसार बुँदाबद्ध गर्न सकिन्छ।
| बिषय | वित्तीय नीति | मौद्रिक नीति |
|---|---|---|
| परिभाषा | यो एक वित्तीय उपकरण हो जुन केन्द्रीय सरकारद्वारा कर राजस्व र अर्थव्यवस्थाको लाभको लागी खर्चसँग सम्बन्धित नीतिहरुको व्यवस्थापनमा प्रयोग गरिन्छ। (सारांश: सरकारको राजस्व र व्ययसँग सम्बन्धित नीति) |
यो एक वित्तीय उपकरण हो जुन केन्द्रीय बैंकहरूले नगद प्रवाह र अर्थव्यवस्थामा ब्याजदरहरू विनियमित गर्न प्रयोग गर्दछन। (सारांश: मुद्रा आपूर्ति र ब्याजदर नियन्त्रण सम्बन्धी नीति) |
| व्यवस्थापन/नियन्त्रण/कार्यान्वयन | सरकारद्वारा नियन्त्रित हुन्छ। | राष्ट्रको केन्द्रीय बैंकद्वारा नियन्त्रित हुन्छ। |
| मापन | यसले अर्थतन्त्रको पुँजीगत खर्च र करहरू मापन गर्दछ | अर्थव्यवस्थामा उधारो पैसाको लागि लागू हुने ब्याज दरहरू मापन गर्दछ। |
| केन्द्रित | अर्थतन्त्रको वृद्धि गर्ने तर्फ केन्द्रित हुन्छ। | अर्थव्यवस्थाको स्थिरतातर्फ केन्द्रित हुन्छ। |
| विनिमय दरमा प्रभाव | यसले विनिमय दरमा कुनै असर गर्दैन। | उच्च ब्याजदर हुँदा विनिमय दरहरू सुधार हुन्छन्। |
| लक्ष्य | वित्तीय नीतिको कुनै खास लक्ष्य हुँदैन। | मौद्रिक नीतिले अर्थव्यवस्थामा मुद्रास्फीतिलाई लक्षित गर्दछ। |
| प्रभाव | वित्तीय नीतिले बजेट घाटालाई असर गर्छ। | मौद्रिक नीतिले अर्थतन्त्रमा उधारोलाई असर गर्छ। |
| प्राथमिक उपकरणहरू | कर र सरकारी खर्च। | खुला बजार सञ्चालन, ब्याज दर, र संचित आवश्यकता (Reserved Requirements)। |
| उद्देश्य | आर्थिक वृद्धिमा प्रभाव पार्ने र बेरोजगारी घटाउने। | मुद्रास्फीति नियन्त्रण र मुद्रा मूल्य स्थिर गर्ने। |
| प्रकृति | दीर्घकालीन र रणनीतिक। | अल्पकालीन र प्रतिक्रियात्मक। |
| व्यापकता | सरकारी गतिविधिहरूमा सीमित । | व्यापक, सबै वित्तीय संस्था र बजार प्रभावित। |
| आर्थिक चरण उपयुक्तता | आर्थिक मन्दीमा बढी प्रभावकारी हुन्छ । | मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी। |
| लचिलो | राजनीतिक अवरोध/प्रभावका कारण तुलनात्मक रूपमा कठोर। | राजनीतिक प्रभावबाट स्वतन्त्र भएकाले लचिलो। |
| जनचेतना (Public Awareness) | प्रत्यक्ष रूपमा कर र खर्चलाई असर गर्ने भएकाले जनचेतना अत्यधिक देखिन्छ। | जनतामा कम देखिने। |
| ऋणमा प्रभाव | सार्वजनिक ऋण बढाउन वा घटाउन सक्छ। | सार्वजनिक ऋणमा प्रत्यक्ष असर पर्दैन। |
| उदाहरण | बजेट घोषणा, प्रोत्साहन प्याकेज। | ब्याज दर वृद्धि, मात्रात्मक सहजता। |
