उपसचिव वा सो सरह (प्राविधिक), २०७२/०९/०५, विषय/पत्र:प्रशासन तथा व्यवस्थापन, अङ्क: ५
व्यवस्थापन भनेको “कार्य सही तरिकाले गर्नु” (doing things right) हो, जबकि नेतृत्व भनेको “सही कार्य गर्नु” (doing the right things) हो। व्यवस्थापन र नेतृत्व बीचको भिन्नता सूक्ष्म तर महत्त्वपूर्ण छ, किनकि दुवैले संगठनको सफलतामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
व्यावहारिक र सैद्धान्तिक परिप्रेक्ष्यबाट व्यवस्थापन र नेतृत्व बीचको भिन्नताहरू यस अनुरूप बुँदाबद्ध गर्न सकिन्छ :
| बिषय | व्यवस्थापन | नेतृत्व |
|---|---|---|
| परिभाषा | विशिष्ट सांगठनिक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न योजना बनाउने, व्यवस्थित गर्ने, निर्देशन दिने र स्रोतहरू नियन्त्रण गर्ने प्रक्रिया नै व्यवस्थापन हो। | नेतृत्व भनेको सामुहिक वा साझा लक्ष्यप्राप्ति गर्न अरूलाई प्रेरित गर्ने, प्रभाव पार्ने र मार्गदर्शन गर्ने क्षमता हो। |
| केन्द्रबिन्दु | व्यवस्थापन सामान्यतया: प्रक्रिया, प्रणाली र संरचनामा (processes, systems, and structures) केन्द्रित हुन्छ। | नेतृत्व सामान्यतया: जनता, प्रेरणा र परिवर्तनमा (people, motivation, and change) केन्द्रित हुन्छ। |
| अधिकार | व्यवस्थापनसंग औपचारिक अधिकार हुन्छ। | नेतृत्वले सामान्यतया: अनौपचारिक अधिकार प्रयोग गर्दछन । |
| क्षेत्र | कार्य-उन्मुख (Task-Oriented) हुन्छ। | जन-उन्मुख (People-Oriented) हुन्छ। |
| अवधि | अल्प -अवधि केन्द्रित (Short-Term Focus): संस्थाको उद्देश्य अनुकूल निश्चित समयसीमा भित्र कार्य पूरा गर्न प्राथमिकता दिन्छ। | दीर्घकालीन फोकस (Long-Term Focus): भविष्यका सम्भावनाहरूको परिकल्पना गर्दछ र दिगो सफलता तिर काम गर्दछ। |
| कार्यशैली | प्रत्यायोजित अधिकार (authority) र पदीय शक्तिमा भर पर्छ। | प्रभाव (influence) र भावनात्मकतामा निर्भर गर्दछ। |
| भूमिका | व्यवस्थापन यथास्थिति (status quo) मै रहन चाहन्छ। | नेतृत्व यथास्थितिमा परिवर्तन/नवप्रवर्तन गर्न चाहन्छ। |
| दुरदृष्टि | व्यवस्थापनले लक्ष्य (goal) प्राप्त गर्न काम गर्दछ। | नेतृत्वले दुरदृष्टि (vision) निर्माण गर्दछ। |
| जोखिम | व्यवस्थापनले जोखिम (risk) कम गर्न चाहन्छ। | नेतृत्वले जोखिम लिन चाहन्छ। |
| अनुयायी | व्यवस्थापनसंग मातहत कर्मचारी हुन्छन। | नेतृत्वसंग अनुयायी हुन्छन। |
| प्रश्नावली | व्यवस्थापन कसरी (how) र कहिले (when) जस्ता प्रश्नहरुमा केन्द्रित हुन्छ। | नेतृत्व के (what) र किन (why) जस्ता प्रश्नहरुमा केन्द्रित हुन्छ। |
| शैली | सबै व्यवस्थापनसंग नेतृत्वशैली हुन्छ। (All managers are leaders) | नेतृत्वसंग व्यवस्थापनशैली नहुन पनि सक्छ। (All leaders are not managers) |
| सञ्चार | व्यवस्थापनले मातहत संग संचार गर्न तथ्य, प्रतिवेदन र औपचारिक माध्यम प्रयोग गर्दछन। | नेतृत्वले अनुयायिहरुसंग संचार गर्न कथा शैली र भावनात्मक माध्यम प्रयोग गर्दछन। |
| उत्प्रेरणा | व्यवस्थापनले मातहतलाई पुरस्कार र दण्डले उत्प्रेरित गर्दछ। | नेतृत्वले अनुयायीहरुलाई सशक्तिकरण र प्रोत्साहन गरि उत्प्रेरित गर्दछ। |
| रचनात्मकता | व्यवस्थापनले पहिले नै प्रमाणित र व्यवहारिक रूपमा प्रयोग भैसकेका (proven and practical methods) बिधिहरु अवलम्बन गरि कार्य गर्दछ। | नेतृत्वले परम्परा भन्दा अलग सोच (out-of-the-box) राखी रचनात्मक कार्य गर्दछ। |
| जवाफदेहिता | व्यवस्थापनको सफलता/असफलतामा मातहत कर्मचारीहरु समेत जिम्मेवार रहन्छन। | नेतृत्वको सफलता/असफलताको सम्पूर्ण जस/अपजस स्वयम नेतृत्व मात्रको हुन्छ। |
धेरै राम्रो लेख लाग्यो। उपसचिव प्रविधिक को थप यस्तै उपयोगी लेखहरु समावेश गर्दै जानु होला । धन्यवाद